Bron: 'Hoe schrijf je 't Stellingwerfs?' door Henk Bloemhoff Uitgever: Stichting et Boekefoons, Willinge Prinsstraat 10, 8421 PE Oldeberkoop ISBN 9064660972 (zie ook de website van de Stellingwarver Schrieversronte)
Bij de oprichting van de Stichting Stellingwarver Schrieversronte (1971) was men het er met elkaar wel over eens. Er moest eigenlijk een en dezelfde spelling komen. Het bestaan van meerdere schrijfwijzen voor hetzelfde woord geeft immers snel verwarring. Het is bovendien lastig bij het nakijken van type- en zetwerk. Bij krant en tijdschrift zegt men toch al vaak meer moeite met teksten in de streektaal te hebben dan wanneer het om het Nederlands gaat. Het gebruik van verschillende schrijfwijzen binnen dezelfde streektaal maakte dat probleem alleen maar groter, en het vormde soms zelfs een argument om liever maar geen werk in de streektaal op te nemen. Te gek voor woorden? Eigenlijk wel, natuurlijk.
Het is vooral de lezer die baat heeft bij een en hetzelfde, vaste woordbeeld. Wie leeservaring krijgt en die meer en meer opbouwt, leest vooral snel op basis van het vaste woordbeeld. Dat gaat ongeveer zo: op basis van de eerste letters van een woord neemt men een 'gok' op een woord waarvan men het beeld kent. Men gokt goed, of herkent toch snel een ander woord. Niet of zelden leest een geoefende lezer door bewuste omzetting van de lettertekens in klanksegmenten. Ook voor schrijvers zelf is het bestaan van een vaste spelling van belang. De twijfel hoe je een woord moet spellen wordt kleiner naarmate de alternatieve mogelijkheden worden teruggebracht.
Om dit soort redenen koos de Stellingwarver Schrieversronte in 1976 voor de toen meestal zo genoemde Bergveldspelling. De heel bekende Stellingwerfse schrijver Hendrik Johannes Bergveld (1902-1966) was een van de eersten die regelmatig en volgens een vast woordbeeld in het Stellingwerfs had geschreven. Hij liet zich wat z'n schrijfwijze betreft kennelijk inspireren door met name de schrijfwijze van het Drents (opgesteld vooral door dr. Jan Naarding). Bergveld bleek zich er terdege van bewust geweest te zijn, dat het verschil in spelling met het Nederlands klein moest blijven. De overeenkomst in woordbeeld met verwante woorden in het Nederlands maakte het lezen immers gemakkelijker. Zo kent het Nederlands, bijvoorbeeld, het woord 'praten'. Het verdiende nu de voorkeur om het verwante Stellingwerfse woord als praoten te schrijven, eerder dan, bijvoorbeeld, als prootn. De combinatie prao... doet immers snel aan het Nederlandse 'pra...' denken. Het voluit geschreven ...ten maakt het beeld compleet, eerder dan wanneer men, volgens de 'werkelijke uitspraak', ...tn schrijft. Zou men het woord niet met pra... maar met pro... laten aanvangen, dan 'gokt' de lezer niet zo snel op 'pra-ten'. Kortom, de lezer heeft baat bij een woordbeeld dat sterk aansluit bij dat van het Nederlands, en het ligt dus voor de hand bij de inrichting van de spelling daarmee rekening te houden. Het aantal keren dat een tekst gelezen wordt overtreft bovendien vele malen die ene keer dat een tekst geschreven wordt. Rekening houden met de lezer, dus met de herkenbaarheid van woorden, is gewoon erg belangrijk.
De Stellingwarver Schrieversronte kon zich eerder dus vinden in wat kennelijk een belangrijk uitgangspunt van Bergveld en anderen was: aansluiting bij het woordbeeld van het Nederlands. De Stellingwarver Schrieversronte nam daarom voor een belangrijk deel Bergveld's schrijfwijze over. Maar omdat deze schrijver uit het oostelijke deel van de gemeente Oost-Stellingwerf komt, werd bij sommige woordbeelden toch gekozen voor een algemenere vorm. Zoals bekend verschilt het Stellingwerfs van dorp tot dorp enigszins, en het vormt daarmee geen uitzondering op andere streektalen.
Niettemin kan soms het beeld van een algemeen geschreven woord 'met een westelijke blik' toch nog wel nogal oostelijk lijken. In zulke gevallen is het vaak zo dat de schrijfwijze gebaseerd is op de uitspraak van het midden van het gebied en/of van het gebied ten zuiden van de rivier de Lende. Omgekeerd zijn er woorden die voor mensen uit het oosten van Oost-Stellingwerf nogal westelijk ogen, terwijl het woordbeeld toch aansluit bij de uitspraak van het midden van het gebied (omgeving Buil, Noordwoolde, Berkoop).
Al met al bestaat er bij verreweg de meeste woorden tegenwoordig een vast woordbeeld. De lezer moet wel bedenken, dat daar meer dan een uitspraak bij kan horen, al is dat voor het overgrote deel niet het geval. Zo schrijven we bijvoorbeeld muuite 'moeite', maar ook komen mujte en muite als uitspraakvarianten voor.
Met een aantal aanpassingen is er door de jaren heen iets van een algemeen geschreven Stellingwerfs ontstaan. We hebben te maken met een 'verzorgd Stellingwerfs' dat als geschreven eenheid boven of zo men wil naast plaatselijke varianten staat. Daarmee werd en wordt niet geprobeerd om voor het gehele taalgebied tot een en dezelfde uitspraak te komen. (Ter vergelijking: ook voor het Nederlands probeert men niet alle uitspraakverschillen te doen verdwijnen om een uniforme uitspraak over te houden. De zuidelijke 'zachte g' wordt geheel geaccepteerd, en zo ook de 'Vlaamse w' aan het begin van woorden.)
Aan sterke regionale of plaatselijke verschillen gaat dit boekje grotendeels voorbij. Laten we het woord waegen 'wagen' wat dat betreft eens als voorbeeld nemen. Dat woord klinkt overal gelijk, nl. met de ae, dat is een klank die overeenkomt met de klank 'ai' in 'militair'. Maar in de Westhoek van West-Stellingwerf hoor je wagen, dus met een lange aa. Hoe interessant zo'n bijzondere vorm van het Stellingwerfs ook is, we moeten er in dit spellingoverzicht aan voorbijgaan. We zullen het hoofdzakelijk hebben over het gangbare geschreven Stellingwerfs.
Over het waarom van deze spellinguitgave moet nog het volgende worden gezegd. Het gaat hier om een vervolg op eerdere, soortgelijke publicaties. Er bestond duidelijk behoefte aan een beknopt Nederlandstalig overzicht. Deze publicatie in bescheiden omvang wil daaraan voor de eerstkomende tijd voldoen, hoewel op onderdelen beslist niet naar volledigheid is gestreefd. Maar pas met de voltooiing van het Stellingwarfs Woordeboek en de samenstelling van het woordenboek Nederlands-Stellingwerfs - dat inmiddels binnen het taalkundig onderzoek van de Stellingwarver Schrieversronte is gepland - zal de geinteresseerde zich van een volledig overzicht van de woorden in hun geschreven vorm kunnen voorzien. Iets dergelijks geldt voor de woordvormen. Te verschijnen grammaticadelen zullen een betere, veel uitvoeriger beschrijving opleveren.
*
Meer weten over het Stellingwerfs? Koop dan het boekje 'Stellingwerfs', waar een schat aan informatie in staat!
